شاهنامه اثر حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی، حماسه‌ای منظوم بر وزن «فَعولُن فعولن فعولن فَعَلْ/ فَعولْ»، در بحرِ مُتَقارِبِ مثمَّنِ محذوف، دربرگیرندهٔ نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ بیت و یکی از بزرگ‌ترین و برجسته ‌ترین سروده‌های حماسیِ جهان است که سرایش آن دست‌آوردِ دست‌کم سی سال کارِ پیوستهٔ این سخن‌سرای نامدار پارسی است. موضوع این شاهکار ادبی، افسانه‌ها و تاریخ آریانای قدیم از آغاز تا حمله اعراب در سدهٔ هفتم میلادی است که در چهار دودمان پادشاهیِ پیشدادیان، کیانیان، اشکانیان و ساسانیان گنجانده می‌شود.

هنگامی که زبانِ دانش و ادبیات در سرتاسر آریانا زبان عربی بود؛ فردوسی، با سرودن شاهنامه با ویژگی‌های هدف‌مندی که داشت؛ زبان پارسی را زنده و پایدار کرد. یکی از بن‌ مایه‌های مهمی که فردوسی برای سرودن شاهنامه از آن استفاده کرد، شاهنامهٔ ابومنصوری بود.  شاهنامه نفوذ بسیاری در جهت‌گیری فرهنگ پارسی و نیز بازتاب‌های شکوه‌مندی در ادبیات جهان داشته ‌است و شاعران بزرگی مانند گوته و ویکتور هوگو از آن به نیکی یاد کرده ‌اند.

شاهنامه بزرگ‌ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته و به بسیاری از زبان‌های زندهٔ جهان برگردان شده‌ است. نخستین بار در سال ۶۰۱ خورشیدی ، بُنداری اصفهانی شاهنامه را به زبان عربی برگرداند و پس از آن برگردان‌های دیگری از این اثر، از جمله برگردانِ ژول مُل به فرانسوی، انجام گرفت.

یکی از تاریخ‌دانان و مصرشناسان گفته ‌است که زبان قبطی و ادبیات کهنِ مصر در یورش عرب‌ها به این سرزمین از بین رفت و به فراموشی سپرده شد و امروزه زبان رسمی کشور مصر، عربی است؛ چون مصریان کسی مانند فردوسیِ پارسی را نداشتند تا زبانشان را زنده نگه دارد. مصر با یورش اعراب، تمدن، تاریخ، فرهنگ بومی و زبانش را از دست داد. نمی‌توان دربارهٔ فرهنگ مصریان گفتگو کرد؛ چون امروزه کسانی با آن فرهنگ در آن‌جا حضور ندارند. فردوسی، با سرودنِ شاهنامه، فرهنگ، زبان و تاریخ حماسیِ آریایی ها را جاودانه ساخت.

فردوسی هنگامی شاهنامه را سرود که زبان پارسی دچار آشفتگی بود و او از ماندگار شدن این آشفتگی و افزونیِ آن جلوگیری کرد. فردوسی در سرودن شاهنامه بیشتر از پارسی سره بهره برده و شمار واژه‌های عربی در شاهنامه تنها ۸۶۵ واژه است.

دوم ماه حوت ۱۳۸۸ پایان هزارهٔ سرایش شاهنامه بود. جشن جهانیِ هزارهٔ شاهنامه، با بودنِ نمایندهٔ ۱۹۲ کشور وابسته به یونسکو در پاریس، فرانسه در بنای این نهادِ جهانی با همکاری بنیاد فردوسی برگزار شد. هم‌چنین، آیین بزرگداشت هزارهٔ شاهنامه در کشورهای گوناگون به بهانهٔ ثبت آن در یونسکو، از جمله برلین، آلمان برگزار شد.

منبع: شاهنامه شناسی، کیخسر پیرایش

آریاتودی – بخش ادبیات

Print Friendly, PDF & Email