در این نوشته که برای صفحه ناظران (بی بی سی) فرستاده شده نویسنده با این فرضیه که روابط پاکستان با عربستان سعودی رو به سردی گراییده، کارت‌های بازی پاکستان در سیاست منطقه‌ای را مرور کرده و از گرایش پاکستان به سمت ترکیه صحبت کرده است.

رابطه پاکستان و عربستان
 

دیدار محمد بن سلمان آل سعود، ولیعهد عربستان سعودی، با نخست وزیر پاکستان ، عمران خان پیش از چهاردهمین اجلاس سران سازمان همکاری اسلامی در مکه، عربستان سعودی ژوئن ۲۰۱۹

زمانی شاهزاده ترکی بن فیصل رییس وقت سازمان استخبارات عربستان سعودی، در توصیف روابط کشورش با پاکستان گفته بود احتمالا از نزدیک‌ترین روابط بدون معاهده رسمی در جهان است. اما این دوستی استراتیژیک از مدتی به این سو به سردی گراییده است. ریشه مساله هرچه باشد، حداقل از جانب عربستان که به طور سنتی خود را در جایگاه رهبری جهان اسلام می‌بیند نشانه ناخرسندی عمیق از شریکی است که فکر می‌کند در “زمان نیاز” همراه نیست و در عین حال “ناسپاس” است.

ظاهرا اظهارات تند دو هفته قبل شاه محمود قریشی وزیر امورخارجه پاکستان علیه عربستان و متهم کردن این کشور به بی پروایی به مساله کشمیر، مشکل ساز شده است.

دو کشور هند و پاکستان بر منطقه کشمیر در بلندی‌های هیمالیا ادعای ارضی دارند؛ اما هر کدام بخشی از کشمیر را کنترل می‌کنند.

در سال ۲۰۱۸ عربستان با اعطای بسته کمک اقتصادی ۶ میلیارد دالری (سه میلیارد کمک نقدی و سه میلیارد اعتبار نفت و گاز) به یاری اقتصاد بحران زده پاکستان شتافت. اما به تازگی رسانه‌های پاکستانی گزارش کرده‌اند که عربستان قبل از موعد، خواهان بازپرداخت وام شده است و روند اعتبار غیر نفتی را نیز متوقف ساخته است.

هفته پیش ژنرال جاوید قمر باجوا، رییس ستاد ارتش پاکستان به ریاض رفت؛ اما رسانه‌های هندی گزارش دادند که محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی از دیدار با باجوا خودداری کرده است و وی بعد از ملاقات با معاون وزیر دفاع و رییس ستاد ارتش عربستان “دست خالی” برگشته است.

Woman watching the popular TV show Ertugrul
 

سریال ترکی ارطغرل با استقبال زیادی در پاکستان مواجه شده است. سریال قیام ارطغرل درباره دوره آغاز امپراطوری عثمانی است.

سابقه دوستی و همکاری

عربستان سعودی از حامیان عمده اقتصادی پاکستان بعد از جدایی از هند و کسب استقلال و شریک استراتیژیک این کشور بوده است. بنابر گزارش موسسه علوم و امنیت بین‌المللی، عربستان از برنامه محرمانه هسته‌ای پاکستان در دهه ۷۰ قرن گذشته میلادی حمایت مالی کرده است.

بعد از تهاجم شوروی سابق به افغانستان که پاکستان میزبان میلیون‌ها پناهنده افغانستانی و گروه‌های مجاهدین بود، عربستان از کمک کنندگان عمده اقتصادی به این کشور به شمار می‌رفت و اکنون بیش از دو و نیم میلیون پاکستانی در عربستان کار می‌کنند که بر اساس اعلام بانک مرکزی پاکستان، در یک سال اخیر حدود ۴.۴ میلیارد دالر به کشور خود انتقال داده اند.

در مقابل، در چند دهه اخیر پاکستان همکاری نزدیکی به ویژه در عرصه نظامی – امنیتی با عربستان داشته است و صدها سرباز و مشاور نظامی را به خاطر آن چه حفظ امنیت عربستان می‌خواند به این کشور اعزام کرده است.

پاکستان و عربستان

ریشه سردی روابط عربستان و پاکستان چیست؟

مروری بر رویدادهایی رسانه‌ای شده در پنج سال اخیر این برداشت را تقویت می‌کند که دلایل متعددی در سردی روابط دو کشور دخیل بوده است.

در سال ۲۰۱۵ پاکستان درخواست عربستان را برای کمک در جنگ با شورشیان حوثی نپذیرفت و اعلام کرد که سربازان پاکستانی تنها برای “امنیت داخلی” عربستان در این کشور حضور دارند.

در میانه سال ۲۰۱۷ که عربستان روابط خود را با قطر قطع کرد، ادامه فعالیت دفتر طالبان در دوحه را به عنوان “نماد اعتبار دیپلوماتیک” نپذیرفت و از همین رو خواستار بسته شدن آن و میزبانی طالبان شد؛ تلاش‌هایی که به گفته تلویزیون الجزیره موفق نبوده و طالبان قطر را ترجیح دادند.

عربستان همراه با امارات دیگر متحد منطقه‌ای خود از جمله سه کشوری بود که با تشوق پاکستان حاکمیت طالبان بر کابل را در دهه ۹۰ میلادی به رسمیت شناخت و انتظار داشت پاکستان با توجه به نفوذش بر طالبان، این گروه را قانع کند که عربستان را به عنوان میزبان دفتر این گروه و مذاکرات صلح انتخاب کند اما این کار صورت نگرفت.

در ماه اگست ۲۰۱۷ ظاهرا در پی همین ناخشنودی، سرپرست سفارت عربستان در کابل با تروریستی خواندن طالبان، قطر را متهم کرد که از طریق این دفتر از این گروه حمایت مالی می‌کند، اتهامی که واکنش طالبان را برانگیخت و این گروه گفت که دفتر دوحه تنها برای حل مسائل سیاسی افغانستان ایجاد شده است.

افزون بر آن؛ پاکستان در سال‌های اخیر روابط خود را با ترکیه رقیب منطقه‌ای عربستان توسعه داده است. ترکیه به عنوان پرچم‌دار و مروج اسلام سیاسی در حال ساخت “بزرگترین کنسولگری” این کشور در جهان، در کراچی است. عمران‌خان نخست وزیر پاکستان از برگزاری صدمین سال “جنبش خلافت” در این کشور سخنرانی کرده است که به گفته او یک قرن پیش در شبه قاره هند و برای حمایت و جلوگیری از حملات به امپراطوری عثمانی شکل گرفته بود.

به گفته موسسه بین‌المللی مطالعات استراتیژیک مستقر در بریتانیا، ترکیه در حال حاضر بعد از چین دومین صادرکننده اسلحه به پاکستان است و ضمن آموزش نظامیان پاکستانی، به پاکستان در ترمیم هواپیماهای پیشرفته و کشتی‌های جنگی کمک می کند.

در ابتدای سال ۲۰۱۸ که دونالد ترامپ رییس جمهور امریکا از “دوگانگی” سیاست پاکستان در جنگ افغانستان آشفته شده بود؛ کمک‌های اقتصادی و امنیتی امریکا به این کشور را به شدت کاهش داد و احتمال می‌رفت اقدام‌های بیشتری از جمله تحریم پاکستان را روی دست بگیرد؛ اما عربستان برای عبور پاکستان از عواقب درافتادن با امریکا به یاری این کشور شتافت و محمد بن سلمان زمینه ملاقات عمران خان و دونالد ترامپ را فراهم ساخت.

حسین حقانی، سفیر سابق پاکستان در امریکا به رادیو اروپایی آزادی گفته است: “سعودی در زمان نیاز در کنار پاکستان بوده است؛ اما ریاض احساس می‌کند که پاکستان در حالی‌که از این کشور کمک اقتصادی و سیاسی طلب می‌کند؛ در حمایت از عربستان و نگرانی‌های امنیتی‌اش کمتر اقدام کرده است”.

به گفته حقانی؛ سعودی‌ها به پاکستان به عنوان یک دریافت کننده ناسپاس کمک‌های اقتصادی خود و صدها هزار شغل برای کارگران غیر ماهر (در عربستان سعودی) نگاه می‌کنند.

عربستان با تجارت سالانه ۲۷ میلیارد دالری چهارمین شریک اقتصادی هند و بزرگترین صادر کننده نفت به این کشور می‌باشد در حالی که میزان تجارت‌اش با پاکستان به حدود سه میلیارد و شش صد میلیون دالر می‌رسد.

با این حساب؛ عربستان هند را شریک تجاری بزرگی می‌بیند و نمی‌خواهد در بازی حاصل جمع صفر اسلام آباد با دهلی (که در آن میزان برد هر طرف به اندازه باخت طرف مقابل است) بازی کند.

پاکستان، گاز

ناگزیریها و علایق پاکستان

در ارتباط با ایران، پاکستان بنابر فشار امریکا و عربستان از انتقال خط لوله گاز موسوم به صلح عقب نشینی کرد و به جای آن پروژه انتقال گاز ترکمنستان به افغانستان، پاکستان و هند (تاپی) را برگزید که تا این جای کار – به خاطر خودداری ایران از دریافت خسارت مالی از پاکستان بابت عدم اجرای تعهداتش در این پروژه- ضرر نکرده است.

پاکستان فرقه گرایی مذهبی خشونت‌بار و ترورهای هدفمند زیادی را که انگیزه مذهبی و سیاسی داشته و به اتباع این کشور محدود نبوده است؛ از جمله ترور یک مسول سابق استخبارات عربستان در کراچی (سال ۲۰۱۱) تجربه کرده است و از خطر بازگشت این وضعیت به ویژه که ایران گزینه‌هایی از جمله شبه نظامیان پاکستانی فعال در جنگ سوریه (لشکر زینبیون) را در اختیار دارد؛ به خوبی آگاه است. شاید بتوان محدود کردن فعالیت گروه‌های مسلح بلوچ در ایالت بلوچستان را که برای ایران دردسرساز شده بودند و همکاری‌های نزدیک امنیتی دو جانبه را در همین راستا ارزیابی کرد.

پاکستان

در ارتباط با ترکیه، پاکستان با توجه به روابط پر فراز و نشیب‌اش با امریکا، به این کشور به عنوان یک عضو ناتو و بهره‌وری از نفوذ، تجربه و تکنالوژی‌اش در بخش‌های مختلف حساب می‌کند. از سوی دیگر، با وصف این‌که پاکستان یک کشور بسیار محافظه‌کار مذهبی شناخته می‌شود، خلافت اسلامی به عنوان یک نظام ایده‌آل اسلامی در این کشور هواداران زیادی دارد.

در حالی‌که عربستان پخش سریال‌های ترکی در این کشور را ممنوع کرده است؛ عمران خان با تعریف از سریال تاریخی ترکی قیام ارطغرل (پدر بنیان‌گزار امپراطوری عثمانی)، از تلویزیون دولتی این کشور خواسته است آن را برای درک مردم این کشور از اهمیت تمدن اسلامی نمایش دهد.

عمق گرایش اسلام سیاسی در حکومت به رهبری عمران‌خان را می‌توان در نشست محرمانه او با رجب طیب اردوغان رییس جمهور ترکیه و مهاتیرمحمد نخست وزیر مالیزیا (بلوک رقیب عربستان) که سال ۲۰۱۹ در حاشیه اجلاس سازمان ملل متحد برگزار شد جستجو کرد. به گفته رسانه‌های پاکستانی، این سه رهبر ایده راه‌اندازی تلویزیونی مشترک را مطرح کرده بودند.

سلاح‌های استراتیژیک هسته‌ای پاکستان به این کشور توان بازدارندگی و تهاجمی ویژه‌ای داده است. مدارس مذهبی و گروه‌های مسلح تندرو مذهبی چندین ملیتی مستقر در پاکستان از جمله طالبان از دیگر سرمایه‌های راهبردی پاکستان هستند که به شکل‌های مختلف در جنگ‌های نیابتی در افغانستان یا در کشمیر علیه منافع هند و یا برای امتیازگیری از امریکا و کشورهای دیگر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

نقش پاکستان در ایجاد طالبان، استفاده از کارت دوستی‌اش با عربستان برای به رسمیت شناختن رژیم طالبان در کابل و اکنون بعد از ۲۰ سال جنگ، تلاش برای بازگرداندن این گروه به قدرت از مجرای یک کشور مخالف یا غیر همسو با عربستان (قطر)، نمونه‌ای از کارکرد پاکستان است که با خوشبینی شاهزاده ترکی بن فیصل فاصله زیادی گرفته است.

آریاتودی – بخش دیدگاه و تحلیل
Print Friendly, PDF & Email